Flaptekst

Als het niet zo’n versleten en stellig ongroningse uitdrukking was, zou je Het Boek Ont de Grote Groninger Roman kunnen noemen. (…) De onweerstaanbaarheid van Het Boek Ont zit allereerst in de ijzeren regelmaat waarmee Valens je eens in de zoveel pagina’s laat grinniken – daar kan geen cliffhanger tegenop. Maar daarbij komt de subtiele manier waarop zijn zinnen verwijzen naar het grote geheel van de roman. – Arjen Fortuin, NRC HANDELSBLAD

In Het Boek Ont bewijst Anton Valens zich als een lichtelijk absurde humorist met een uitstekende timing. (…) Wat Het Boek Ont tot een onvergetelijk avontuur maakt, is de precaire balans die Valens weet te houden tussen zuivere ernst en vrolijke nonsens. - **** Daniëlle Serdijn, DE VOLKSKRANT

Het Boek Ont lijkt met een voortdurend ingehouden gegrinnik te zijn geschreven. In elk geval wordt de lezer getrakteerd op een fijnzinnige en lichte toon, iets bruisends, zonder dat het één grote dijenkletser wordt. Het verhaal is tegelijkertijd gek en herkenbaar genoeg. (…) Meckering is het ideale romanpersonage: hij is origineel en volstrekt obsessief en vertoont godzijdank geen enkele ontwikkeling. Valens introduceert hem vol energie, in beweging, zoals het hoort. (…) Valens speelt deze Meckering perfect uit, zoals hij meer dingen heel goed doet. Groningen komt voor je ogen tot leven. Hij maakt fraai gebruik van verschillende taalregisters: populair taalgebruik wisselt hij af met meer archaïsche zinsneden. Het maatschappelijke leven laat hij op een ironische manier in het boek toe. De opkomst van de euro wordt gekapitteld. Op het juiste moment introduceert hij een vrijheidsstrijder voor de provincie Groningen (die aan het eind van het boek gekleed gaat in een t-shirt met de opdruk ‘Groningen autonoom’). En bovenal weet hij het van begin tot eind komisch te houden, echt komisch. – **** Arie Storm, HET PAROOL

Na een reeks opgemerkte verhalen en een uitmuntende novelle heeft Anton Valens geen doordeweekse debuutroman afgeleverd, maar wel een boek dat ongenadig de absurditeit van het bestaan aantoont en met zijn einde-der-tijdenthematiek een drukkende geestelijke desolaatheid uitstraalt. Laverend tussen ernst en satire wekt dit knap geschreven Het Boek Ont alleen maar bewondering op. – *** Marnix Verplancke, KNACK FOCUS

Meestal staan er een paar vrouwen en mannen met kleine kinderen om het drietal heen. Ze klappen mee, dansen in oude stijl en wanen zich terug in hun jeugd. Ook op de radio wordt het nummer geregeld gedraaid. Men spreekt van een ‘gouwe ouwe’. Eerlijk gezegd heb ik het niet zo op Rock around the clock. Meestal probeer ik de radio uit te zetten of, als dat niet lukt, te overstemmen met een stofzuiger of desnoods eigen, luid gezang.

In de stad is een café annex dancing gespecialiseerd in rock&roll. De eigenaar heeft een vetkuif en een stomp sigaar op de onderlip, er treden bandjes op en de aankleding is donker met rommelig opgestelde, houten meubels en goedkope barkrukken. Aangezien ik zelf een liefhebber ben, flierefluitte ik op een nacht naarbinnen en bestelde een biertje. De stemming zat er goed in, hoewel de rokerige achterzaal slechts matig was gevuld. Op het podium speelde een driemansformatie met een contrabas. Mannen en vrouwen heupwiegden op de dansvloer. Net toen ik de eerste slok nam, mijn zenuwachtigheid verhullend achter een sigaret, zette het bandje Rock around the clock in. Het publiek juichte, de eigenaar glom en tapte erop los.

Demonstratief zette ik mijn glas op de bar en verliet het café. Enkele laveloze personen met slecht verzorgde kapsels en baarden scholden me na: ‘Vuile homo!’ Het ontging hun dat ik niet gekomen was voor een jaren vijftig boerenbruiloft, maar voor The Itch. Waarom nooit The Itch? Waarom altijd dat verrotte Rock around the clock? Ik zoek The Itch gvd. Aldus inwendig kokend van woede liep ik langs zwijgende, mistige grachten naar huis.

The Itch van een zich Carl Cherry noemende band is in veel opzichten verwant aan Rock around the clock. De tekst is van eenzelfde dinosaurusachtige eenvoud. De ik-persoon is bezeten van iets wat hij The Itch noemt: I got the itch, I got the bug, I got the itch. Dit herhaalt hij enkele malen, of eigenlijk continu. Tussendoor verhaalt hij dat hij naar een feestje is geweest. Eerst liep hij een vriend, Mike, tegen het lijf, en daarna een vriendin, Sue, en zowel Mike als Sue got the itching too. Het kan simpeler – ik ken nummers waarvan de tekst uit een enkel woord of klank, zoals Whoehoe, bestaat – maar niet veel simpeler en deze simpelheid geeft het nummertje de kracht van een persoonlijk volkslied.

De melodie is van een bijpassende eenvoud en het instrumentarium karig. Behalve de stem onderscheid ik een electrische gitaar en een drumstel. De drie zijn uitzonderlijk goed op elkaar afgestemd, versterken elkaar, wisselen elkaar af en vuren elkaar aan, als een drieëenheid. De waanzinnig razende drums doen bijna Afrikaans aan. Het snarenspel is even primitief als effectief.

Als je het nummer voor de eerste maal hoort stelt het misschien licht teleur. Een blikkerig, nerveus, wat verlaten geluid, alsof er in de wijde omgeving van de studio (of kelder) waar het werd opgenomen slechts heuvels met beren onder de volle maan lagen te slapen. Kort: 2.20 minuten. Was dit het? Maar toch blijft er iets hangen – dat althans overkwam mij – en wil je er opnieuw naar luisteren. Het is moeilijk de vinger op dat ‘iets’ te leggen.

Is het de concentratie? Het totale gebrek aan tuttigheid? Het directe, argeloze? Dat zou allemaal kunnen. Maar The itch lijkt ook een oeroude snaar te raken, die teruggaat tot de eonen waarin onze voorouders in rotsholen leefden (en nog veel verder). Na de lange, bedreigende, barre winter, wanneer het voorjaar eindelijk was doorgebroken, kregen deze (proto)mensen de kriebel en moesten ze er op uit om een partner te zoeken.

Wie was Carl Cherry? De informatie is beperkt. Van hem geen elpees met grijnzende gladjanussen in glimpak op de hoes. Behalve dit ene nummer ken ik niets van Carl Cherry. Mijn vermoeden is daarom dat de The Itch van buitenaardse oorsprong is. Omtrent 1958 landden er verscheidene vliegende schotels in de Verenigde Staten, dat is goed gedocumenteerd. Sommigen van de inzittenden pikten de heersende trend op, kregen er aardig- en vaardigheid in, beluisterden en analyseerden de stijlkenmerken van de jonge muziek, de chemie, de conventies, de frequenties en parameters, optimaliseerden die zoals alleen zij dat kunnen, en namen binnen die marges in een obscure studio in Arkansas The Itch op, zich Carl Cherry noemend, waarna ze snel opstegen op zoek naar andere, interessantere werelden.

In het informatieve boekje bij de cd Psych-Funk 101 valt te lezen: ‘Only musicians freed from the tether of expectations by total anonymity could possibly produce psychedelic-funk as freaky as All Men Shall Be Brothers Of Ludwig.’ Dit slaat op een nummer van Staff Carpenborg and the Electric Corona, dat oorspronkelijk verscheen op de Duitse elpee Fantastic Party (Die Tanzplatte für Heisse Stunden).

Deze zin interesseert me: ‘bevrijd van de ketens der verwachtingen door totale anonimiteit’. Veel van de wonderlijkste muzikale producten zijn ontstaan in de marge, niet in de grote studio’s. Ik vraag me dikwijls af of dat in de schilderkunst en literatuur niet net zo is. Maar ik weet niet hoe ik dat na zou moeten gaan: in musea hangen over ’t algemeen min of meer gerenommeerde meesters, wellicht vinden de mafste manuscripten in deze tijd van commercialisering vooralsnog geen uitgever en circuleren ze slechts in zeer beperkte kring.

Je moet je altijd bedenken dat er in elke gegeven periode veel meer gemaakt wordt dan je te zien, te horen krijgt. Je smaak wordt voor een belangrijk deel gedicteerd door de programmamakers en de wetten van de markt, want die bepalen grotendeels het aanbod. In de muziek zijn er, geloof ik, iets meer mazen in het net, mogelijk omdat de kosten van opname en reproductie relatief laag zijn, terwijl de omloopsnelheid hoog is. Zo kan het gebeuren dat een nummer als All Men Shall Be Brothers Of Ludwig bij mij door de rommelige werkkamer klinkt.

Hoe je zonder inname van lsd op deze klanken zou moeten dansen, en met wie, is na eerste beluistering niet onmiddellijk duidelijk. Als dit funk is, zijn we wel in een schemergebied afgedaald. Je denkt: Welke producer heeft ooit zijn fiat gegeven voor deze vage eruptie van krankzinnigheid? Wie was hier nou echt enthousiast over bij Maritim, het betreffende label? Zulke vragen en bijbehorende fantasieën maken deel uit van de schoonheidservaring.

Over de muzikale genieën achter All Men Shall Be Brothers Of Ludwig verschaft het boekje geen opheldering. Wie Staff Carpenburg and the Electric Corona waren is een mysterie. De schrijver vermeldt droog: ‘Personnel unknown.
Recording information unknown.
Released on Maritim LP 47 102 NT.
Unknown release date – assumed early 1970s.’

Nog eigenaardiger dan het feit dat All Men Shall Be Brothers Of Ludwig in een grijs verleden op vinyl is uitgebracht, zou je zeggen, is dat het nummer dat van meet af aan gedoemd leek te worden vergeten veertig jaar later is heruitgegeven, tezamen met nog dertien soortgelijke nummers uit alle windstreken, van Iran tot Zuid-Korea, in een soort bloemlezing dus. Deze cd werd zelfs speciaal aangeprezen in de muziekwinkel. Staff Carpenburg and the Electric Corona hebben zich met andere woorden tegen de verwachting in weten voort te planten naar een volgende generatie.

Amsterdam-Noord onderscheidt zich van de rest van de stad door de hoge concentratie aan openbare tafeltennistafels. Het is niet dat in Osdorp, Zuidoost, Watergraafsmeer of Slotervaart zulke tafels geheel ontbreken in het straatbeeld, maar het zijn er niet zoveel als in Noord. Denk aan de Metaalbewerkerweg, de Magnoliastraat, de Schellingwouderdijk, het Sterrenplein, de Lohuisstraat, Dijkwater of het speelplaatsje aan de zuidkant van de Grote Diestraat. Je zou er een fietsroute aan kunnen wijden.

De meeste van deze publieke pingpongmeubels staan er wat verloren bij, opzij van een flat, in een berm, en doen morsig en onverzorgd aan. Ze zijn gemaakt van donkergrijs, log beton en niet inklapbaar. Het netje is ook van beton, of van stevig metaalwerk. Het bolt in ieder geval niet op in de wind. Vanwege hun robuuste bouw valt de slijtage wel mee, al zijn ze vaak betekend en bekrast.

Er worden vrijwel nooit wedstrijden op deze tafels gespeeld. Ze lijken niet meer van deze tijd. Ik heb het idee dat ze bijna allemaal uit de jaren zeventig en tachtig stammen, de hoogtijdagen van het vaderlandse tafeltennis, met Bettine Vriesekoop als boegbeeld. Stilzwijgend wekken ze de indruk dat het sedertdien bergafwaarts met deze sport is gegaan, zoals inderdaad bevestigd werd door Vriesekoop in een recent kranteninterview ter gelegenheid van het wereldkampioenschap tafeltennis in Rotterdam, waarin ze stelde: ‘De bond heeft niet genoeg met mijn successen gedaan.’

Moeten deze kleine monumenten voor Bettine dan maar geruimd worden? Staan zij niet symbool voor een Noord dat hoognodig vernieuwd moet worden? Voor verveling, regenachtige zondagmiddagen, werkeloosheid, zelfs depressie? Ik sprak hierover met Lex Warmond, een IJveer-kapitein van begin vijftig. Warmond en ik hadden elkaar leren kennen op de voorjaarskermis op het Buikslotermeerplein. Hij was het niet met me eens dat deze tafels net zo goed afgebroken kunnen worden om plaats te maken voor iets eigentijds en kleurigs, zoals een skateboardbaan. Ze waren juist onderdeel van het ‘eigen karakter van Noord’, betoogde hij fel. ‘Moeten we hier soms een soort IJburg worden?’ Zijn grijze ogen bliksemden.

Warmond nam me mee naar Nieuwendam-Noord, omgeving Hilversumstraat. Hij wilde me een serie tafels van veel recentere datum laten zien (‘een nieuwe golf’). Daarmee wilde hij aantonen dat het tafeltennis benoorden het IJ springlevend is. De kapitein leidde me rond langs verschillende pleintjes tussen halfhoge flatblokken en daar zag ik tafels van een lichter en eleganter ontwerp dan de bovengenoemde, zowel wat betreft vormgeving als kleur. Ze waren wittig en de brede kant van het speelvlak was gemarkeerd met een helderblauwe band. In de dubbele, tamelijk ranke voet was een internetadres gegraveerd.

Het was een fraaie, maar winderige lentedag. We gingen zitten op een bankje in Breehorn, met uitzicht op een tweetal van deze moderne toestellen. Vrouwen met hoofddoekjes en kleine kinderen wandelden in de zon.
‘Maar wordt er nou ook vaak op gespeeld?’ vroeg ik.
‘Het waait nu natuurlijk te hard, hè,’ antwoordde Warmond. Hij vertelde dat altijd als hij een belangrijke beslissing in zijn leven moest nemen, hij bij een van deze tafels, die niet ver van zijn woning gelegen waren, ging zitten. Dat had volgens hem met zijn werk te maken.
‘Op zo’n pont is net pingpong,’ legde hij uit, ‘op en neer, op en neer. Als ik hier zit, is het net alsof ik mezelf van een afstandje zie, denkbeeldig dan. Ik word er rustig van. In mijn onderbewustzijn zie ik me over het water gaan: van de ene kant naar de andere, en weer terug, iedere zes minuten. Net zo’n balletje.’

Enigszins verrast door de analogie staarde ik naar de pingpongtafels. En plotseling begreep ik wat hij bedoelde: de witte opbouw, het metaal, het horizontale vlak met een verhoging in het midden, en vooral de blauwe biezen – verdomd als het niet waar was, het leken wel versteende modellen van IJveren.

Na ongeveer een half uur stonden we op. Bij de hoek van een woonblok namen we afscheid. Ik schudde Warmond de hand. Even keek ik de veerman na, die met energieke tred naar zijn huis liep, toen draaide ik me om, en daarbij viel mijn oog op een naamplaatje in een portiek: L.J. Frimpong. Een merkwaardige toevalligheid… In gedachten verzonken wandelde ik over de Nieuwendammerdijk in de richting van de pont.

(Dit verhaal heb ik geschreven in opdracht van Hotel van Hassel, huis van het korte verhaal en de Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam. Het is met een paar kleine wijzigingen verschenen in Verhalen van Noord, de eerste uitgave van de Bibliotheek van het korte verhaal. Dit boekje, waarin nog zeven prachtverhalen van een keur aan schrijvers opgenomen zijn, is te bestellen via www.slaa.nl.
Zie ook: www.hotelvanhassel en www.tolhuistuin.nl)

Anton Valens, mei 2011

Transformator, contact, zekering – de straatnamen in het industriegebied Westpoort rijmen als een techneutendicht. Brede wegen volgend, die grote, op het oog levensloze blokken doorsneden, waar op een noodopvang van het Leger des Heils na geen woonstee te ontdekken was, alleen maar kantoordozen, autoverhuurbedrijven en meubelopslagplaatsen, afgewisseld door braakvelden en aarden wallen met cementhoppers, naderde ik de wolkenkrabbers van knooppunt Sloterdijk, dat mierennest.

Aan het einde van de Spaarndammerdijk kwijnt de harde kern van een Oud-Hollands dorpje, aan alle kanten ingesloten door Manhattan, met een kerkje en een begraafplaats, alsmede een tweedehandsboekenwinkel. De etalage was slordig gevuld met dozenstapelingen en rijen oudbakken encyclopedieën, zoals De fascinerende dierenwereld en Liefde en sexualiteit. Ik verlustigde me in titels als De grote kloof, De glorie van ons polderland en Eenvoudige zielkunde, maar de deur was helaas potdicht.

Het was de tijd van de dag dat kantoren en scholen uitgaan. Electrische hekken van ondergrondse parkeergarages zoefden open en zwarte, glanzende automobielen vluchtten hun vrijheid tegemoet. In de schaduw van de spiegelende kolossen haastten nietige figuurtjes zich, lopend, pedalend of scooterend, naar huis of station. Velen rookten, velen telefoneerden hun geliefden. Anderen haalden hun kroost af bij een crèche onderin een van de flats en sleepten met kinderwagens. Bezoek ons nu en begin morgen te werken sprak een hoog opgehangen banier verleidelijk. Er werd van ‘virtuele kantoren’ gerept, wat voor de buitenstaander naar Elsschot riekte.

Bewust heel langzaam lopend volgde ik een plompe jongeman in leren jack, die er een aparte manier van lopen op na hield. Zijn gymschoenen stonden stukken verder uiteen dan de poten van de v en zijn korte benen, hoewel in één strakke spijkerbroek bijeengeperst, leken aan twee incongruente dieren toe te behoren. De linker was van een dwergnijlpaard, de rechter van een grote kat. Deze benen stootten elkaar af, maar werkten noodgedwongen samen en ontsprongen aan een en dezelfde bilpartij, naar de exacte anatomie waarvan men slechts gissen kon. Toch kwam deze knaap vooruit, en zoog daarbij aan een Marlboro-light.

De jongeman sloeg af naar het Carrascoplein. Ik brak mijn achtervolging af en ging op een bankje zitten. Alle mensen hier zagen er goed verzorgd en netjes aangekleed uit. Van lijmsnuivende zwerfkinderen geen spoor. Ook elders in de stad had ik die nog niet gespot, maar, dacht ik, mijn stijve dijen masserend, dat is vast omdat ik niet goed genoeg oplet. Want ze zijn er wel, kinderen onder de zestien die onder bruggen of in autowrakken slapen, enkele tientallen, misschien honderdvijftig op iets meer. Ik ken de ramingen niet. En toch: Amsterdam is geen Mexico-city.

Ik schrok op uit mijn gepeins door een eenzaam roepende mannenstem. Ik keek om me heen, maar de mensen waren óf stil, óf praatten op normale geluidssterkte. Geeneen schreeuwde. Het roepen, dat iets regelmatigs en ritmisch had, kwam dichterbij. Plotseling ontdekte ik op het fietspad een keurige heer met wit haar, hard en met voorovergebogen lichaam trappend, op een keurig rijwiel en met een keurige aktetas onder de snelbinders, die, zonder iemand in ’t bijzonder te adresseren of aan te kijken, almaar: ‘Kut! Kut! Kut! Kut! Kut!’ uitstootte. Had deze man een oorwassing van zijn chef gekregen? Leed hij aan het La Tourette-syndroom? Of was het een soort boedhistische meditatiespreuk?

In een mum vloog de kutroeper aan me voorbij. Ik keek hem na maar hij verdween al snel uit zicht. Ik kwam weer overeind, sjorde mijn tas met fototoestel en aantekenblok over de schouder, en vervolgde mijn tocht, denkende: had ik Eenvoudige Zielkunde maar kunnen kopen, dan wist ik nu misschien meer.